روز کتاب و کتابخوانی؛ جشن آگاهی، یادگیری و آینده بهتر
در دنیایی که سرعت تغییرات روزبهروز افزایش مییابد، اطلاعات مرتب بازنویسی میشود و فضای مجازی سهم بزرگی از زمان ما را میگیرد، یک چیز همچنان پایدار مانده است: کتاب. کتاب نماد عمیقاندیشی، تمرکز و گفتوگوی درازمدت با افکار نویسنده است. لمس یک کتاب تازه، ورق زدن آن و ماندن در یک روایت یا استدلالِ حسابشده، تجربهای است که رسانههای دیگر بهراحتی تکرارش نمیکنند. به همین دلیل هر سال ۲۴ آبان بهعنوان روز کتاب و کتابخوانی فرصتی است برای توقف، غرور دوباره بر میراث خواندن و دوراندیشی درباره آینده فرهنگ مطالعه در ایران.
تاریخچه روز کتاب و کتابخوانی؛ از ایده تا سنت ملی
در دهه هفتاد خورشیدی، دغدغه کاهش سرانه مطالعه و فاصلهگیری نسلها از کتاب، موجب شکلگیری برنامهای ملی شد. در سال ۱۳۷۲ هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران نامگذاری و آغاز آن را از ۲۴ آبان تعیین کردند؛ تاریخی که از آن پس بهعنوان روز کتاب و کتابخوانی در تقویم فرهنگی کشور ثبت شد. هدف اولیه این نامگذاری فراتر از نمادگرایی بود: تقویت بازار نشر، حمایت از نویسندگان و مترجمان، افزایش دسترسی عمومی به کتاب و نهادینهکردن مطالعه در خانوادهها و مدارس.
از آن زمان تاکنون این هفته به فرصتی برای گردهمآیی ناشران، نویسندگان، کتابداران و مخاطبان تبدیل شده است؛ فرصتی برای عرضه کتابهای جدید، تخفیفهای هدفمند، نشستهای کارشناسی و برنامههای ترویجی که هدفشان بازگرداندن کتاب به مرکز زندگی فرهنگی جامعه است.
کتاب؛ ستون تمدنها و حافظ تجربه انسانی
اگر به تاریخ تمدنها نگاه کنیم، درمییابیم که انتقال اندیشه از نسلی به نسل دیگر عمدتاً از طریق نوشتار و کتاب انجام شده است. الواح گلی، نسخ خطی، کتابخانههای باستانی و مجموعههای متنی بزرگ نشان میدهند کتاب وسیلهای برای تداوم دانش، ثبت تجربه و رشد فکری جامعه بوده است.
حتی امروز که تکنولوژی شکل تجربه خواندن را تغییر داده، ماهیت کتاب بیبدیل است. کتابهای دیجیتال و صوتی ابزارهایی مکملاند که میتوانند دسترسی را افزایش دهند، اما کتاب کاغذی همچنان تجربهای متفاوت ارائه میدهد.
فواید کتابخوانی؛ از رشد فردی تا سلامت روان
کتابخوانی آثار چندبعدی بر ذهن و زندگی فرد دارد؛ این تاثیرات علمی و عملی ثابت شدهاند:
- افزایش دانش و گسترش دیدگاهها: کتاب پنجرهای تازه است به فرهنگ، تاریخ و ایدههای نو. مطالعه منظم باعث میشود خواننده چندصدایی بیاموزد و قضاوتهای سطحی را کنار بگذارد.
- تقویت تمرکز و حافظه: خواندن نیازمند تمرکز مداوم است؛ عادتی که با تکرار در طول زمان حافظه و توانایی پردازش اطلاعات را تقویت میکند.
- پرورش خلاقیت و توان حل مسئله: داستانخوانی و متون تخیلی ذهن را به تصویرسازی و خلق فرضیات جدید تشویق میکنند؛ مهارتی که در کار و زندگی روزمره اهمیت دارد.
- کاهش استرس و بهبود سلامت روان: مطالعه بهعنوان یک فعالیت آرامبخش شناخته شده است؛ حتی چند دقیقه خواندن در روز میتواند به کاهش اضطراب کمک کند.
- ارتقای مهارتهای ارتباطی و اجتماعی: افراد کتابخوان معمولاً دایره واژگانی وسیعتری دارند، بیان بهتری دارند و در مکالمات عمیق توانمندی بیشتری از خود نشان میدهند.
چالشهای کتابخوانی در عصر دیجیتال
با همه فواید، چالشهای جدی پیش روی فرهنگ مطالعه وجود دارد:
- رقابت با محتوای کوتاه و فوری: ویدیوهای کوتاه و شبکههای اجتماعی زمان توجه را کاهش دادهاند.
- کاهش توان تمرکز: دریافت اطلاعات سریع به کاهش تحمل برای خواندن متنهای بلند منجر شده است.
- مشکلات اقتصادی نشر: افزایش قیمت کاغذ و هزینه چاپ، در دسترسپذیری کتاب را محدود کرده است.
- ضعف در نهادینهسازی عادت مطالعه در خانواده و مدرسه: در بسیاری از خانهها و مدارس، کتابخوانی بهعنوان یک مهارت و عادت روزانه جا نیفتاده است.
این چالشها نیازمند راهکارهای ساختاری و اقدامهای مشترک از سوی دولت، ناشران، نهادهای فرهنگی و خود جامعه است.
راهکارهای مؤثر برای ترویج فرهنگ کتابخوانی
برای بازگرداندن کتاب به جایگاهش، گامهای عملی زیادی میتوان برداشت:
- گسترش کتابخانههای عمومی و سیار تا دسترسی به کتاب برای همه اقشار آسان شود.
- برگزاری نمایشگاهها و جشنوارههای محلی که امکان دسترسی و خرید کتاب را با شرایط مناسب فراهم کند.
- ترغیب کودکان با ابزارهای جذاب: کتابهای تصویری، قصهگویی و فعالیتهای تعاملی.
- استفاده از فضای مجازی برای معرفی کتاب، نقد، خلاصههای ویدیویی و نشستهای آنلاین نویسنده و خواننده.
- تقویت نقش خانواده و مدرسه با برنامهریزی منظم برای ساعت مطالعه، مسابقههای کتابخوانی و کتابخانهگردی خانوادگی.
این اقدامات وقتی با هم و مستمر اجرا شوند، نتیجه ملموسی در افزایش سرانه مطالعه خواهند داشت.
نقش انتشاراتها در ترویج مطالعه؛ وظیفهای فراتر از چاپ
ناشران وظیفهای فراتر از چاپ کتاب دارند: آنها تولیدکنندگان فرهنگاند. انتشاراتها میتوانند با انتخابهای هوشمندانه در نشر، حمایت از نویسندگان جوان، انتشار کتابهای آموزشی و عمومی، و تلاشهای ترویجی سهم بزرگی در رشد فرهنگ مطالعه ایفا کنند. انتشارات پهپاد نیز در این چارچوب فعال است و علاوه بر چاپ کتاب، برنامههای فرهنگی متنوعی مانند توزیع کتاب در مناطق محروم و کتابخانههای سیار اجرا میکند.
روز کتاب و کتابخوانی، روز بازآفرینی عادت مطالعه
روز کتاب و کتابخوانی یادآور این است که مطالعه نه یک سرگرمی لوکس، بلکه زیربنای توسعه فردی و اجتماعی است. برای بازسازی فرهنگ مطالعه در ایران لازم است همه فعالان از جمله خانوادهها، مدارس، ناشران، نهادهای دولتی و فعالان فرهنگی با هم همراه شوند. روز کتاب و کتابخوانی، روز انتخاب آگاهی است.
بیایید این انتخاب را نه تنها یک روز، که هر روز زندگیمان کنیم: یک کتاب بیشتر در ماه بخوانیم، یک کتاب بیشتر به کودکی هدیه دهیم، یک قفسه کتاب در خانهمان پر کنیم. اینها گامهایی ساده اما سرنوشتساز برای ساختن جامعهای آگاه، خلاق و آیندهسازاند.